maciekburdzy@gmail.com

Zduńskie opowieści to serwis o kaflach, piecach i kominkach. Przedstawia dawne urządzenia grzewcze. Pokazuje zdjęcia, ciekawostki historyczne, rysunki, własne i cudze artykuły oraz odkrycia i wspomnienia. Zawiera i informuje o wydarzeniach z branży zduńskiej oraz wystawach muzealnych. Wywołuje uczucia od melancholii po uśmiech. Buduje zamiłowanie do dawnych rzeczy, które przeminęły oraz promuje kulturę ognia.

Co wiedziano o kominkach w 1820 roku?

“O piecach, kuchniach i kominkach, iakie najlepsze być mogą z zastosowaniem ich do własności ognia i powietrza z ryciną.” 
 
CZĘŚĆ 1
 
 
Z tych prawd, że powietrze ieśt ciężkie i spreżyste, daia się rzeczywiste naszemu zamiarowi sprzyiaiące korzyści wyprowadzić.
1) Powietro-ciągi czyli kanały iak można nayniżey powinny być dawane ; ponieważ powietrze im iest niżey tem gęstsze, raz że większością żywiołu ognai palenie więcey utrzymuie, powtóre, że gęste po­wietrze stykaiąc się z ogniem, znacznie się przez cieplik rozszerza przez powiększoną swą lekkość, szybko w górę ulatuie i napływ świeżego powietrza do naprawienia zepsutey swey równowagi dążącego, przyspiesza.
 2) Ponieważ gorąco czyli cieplik rozszerza powietrze, wiąc część powitrza będąca w zamkniątym pokoiu blisko rozgrzanego pieca, rozszerza i rozcieńcza się; a z tąd powstaie nieiakie krążenie powietrza w pokoiu , bo gęstsze powietrze ciśnie się do pieca dla naprawienia, tam swey równowagi, gdzie znowu cieplik go rozsze­rza. Jeżeli wiec zewnętrzne powietrze zimne nie przybywa przez szpary w drzwiach, oknach, przez
dziury kluczowe w zamkach i t. p . pokóy prędko się rozgrzeie. Przeciwnie zaś dzięie się , gdy ka­nał znayduie się wysoko w piecu. Przez ten bo­wiem, cieplikiem rozcieńczone pokoiowe powie­trze wylatuie z, pieca kominem na dwór; ten od­ciąg powietrza pokoiowego znosi równowagę, mię­dzy powitrzem w pokoiu i powietrzem zewnętrznem; więc zewnętrzne powietrze usiłuie gwał­tem, gwiżdżąc nawet, wciskać się przez szpary drzwi i okien do pokoiu, chcąc przywrócić swą zniesioną równowagę, napełnia pokóy nowem zimnem powietrzem, który nigdy należycie się nie ogrzeie.
Powietrze rzadko kiedy iest czyste, pominą­wszy że natura w swem powszechnym laborato­rium więcey wyrabia gazów do oddychania zwie­rząt i utrzymania ognia niezdatnych, niż powie­trza oddychalnego i ogniowi za żywioł służącego; wiadomo nam wszystkim z doświadczenia, że nayczystsze oddychalne powietrze zamknięte, gdy w niem wiele zwierząt oddycha, staie się zabóyczem, tak przez wyczerpanie z niego kwasorodu, iako i przez zwierzęce wyziewy, które go zatruwaią i do oddychania i palenia ciał niezdatnem czynią. To samo dzieie się , gdy w zamkniętem mieyscu bez napływu nowego powietrza ogień czyli żywe wę­gle tleią. „ Mógłby kto zarzucić, że inne gazy tak nazwane palne iako to, gaz wodorodny, węglowy i inne, są żywiołem ognia ,’ ponieważ się palą.  Na to odpowiada się krótko; niechże kto potrafi zapalić ieden z tych gazów w mieyscu gdzieby nie było gazu kwasorodnego.— Między wsżystkiemi płynami spręźystemi, które się z powietrzokręgiem ( atmosferą ) mieszaią, nayszkodliwsze są wyziewy siarczane i soli metalicznych. Górnicy pracujący w kopalniach w Deryishiere w któ­rych znayduią się takowe wyziewy, doznaią czę­stych i nagłych mgłości i konwulsyi. Te wybuchaiąc niekiedy z nagła na mieyscu zabiiaią. Sła­wna iaskinia psią nazwana między Pozzuolo i Ne­apolem napełniona iesi ieszcze gorszemi wyzie­wami. Pies wprowadzony w nią, szczególniey gdy mu się głowa ku ziemi nachyli, zaraz zaczyna bo­kami robić i piersiami chrapać iak gdyby mu tchu brakło, potem wpada w mgłość i zdycha wyrzucaiąc krwawą posokę. Historya dochowała nam o tem znakomita i smutne wypadki. Żołnierze Mar­ka Antoniusza otworzyli w Babilonie trumnę Kró­la Seleukusa spodziewaiąc się znaieść w niey skarby. Lecz po otworzeniu wybuchło z niey tak za­trute powietrze, że morowa zaraza, która z niego powstała, rozszerzyła się aż do krain Partów, którą wiatry aż do Grecyi i Rymu zaniosły. Cardanus wzmiankuie, źe pewna niewiasta z obawy woyny ukryła była dwie skrzynie, w których zam­knęła rożne sprzęty, Gdy te skrzynie w trzydzie­ ści lat potem otworzono, wszyscy którzy przyotworzeniu obecnemi byli albo się tych rzeczy do­tknęli w trzy dni pomarli. Z tych własności ze­psutego powietrza powinniśmy tę w naszym prze­dmiocie pożyteczną wziąś przesirogę, aby w pokoiach rozgrzane i zamknięte powietrze, osobli­wie gdy w nim wiele ludzi oddychało, czesto od­świeżać a oddychaniem i zwierzęcemi wyziewami nadpsute wypuszczać.
Po krótkiem zastanowieniu się nad własno­ściami ognia i powietrza przystąpić należy do sa­mego urządzenia pieców, iakie celowi prawdzi­wych wygód i oszczędzenia opału naylepiey odpowiedzić może. Ponieważ piece stosownie do guslu budowli różnych narodowi okoliczności mieyscowych różnego są (kładu i nazwiska, przeto należy w (kazać ich rozmaitość w budowli i szcze­gólne ich wady, które poprawić można. Piece które naywięcey się między sobą różnią są.
a) Kominki włoskie , które opatrzone są z pokoiów ciasnym kanałem do odciągania dymu, dwoma wilkami do nakładania drzewa i maiące u spodu inny kanał czyli wiatrociąg.
b) Niemieckie i francuskie piece, w których pali się zewnątrz czyli z dworu i które dla tego stykaią się iednym bokiem ze ścianą pokoiu, w którey znayduie się otwór do pieca czyli gruba, przez którą wkłada się drzewo.
c) Holenderskie piece, różniące się od niemiec­kich tern, że się w nich pali z pokoiu, gdzie opatrzona są drzwiczkami.
d) Rosyiskie czyli szwedzkie piece , w których również pali się z pokoiu; te tak bywaią urzą­dzone, aby prędkie z nich wylatywanie ciepła wraz z dymem ile możności wstrzymywane było.
Stosownie do własności powietrza i ognia pokazuią się zwykle przy włoskich kominkach następuiące ziawiska.

Ogień ogrzewa powietrze przy kominku szczególniey gdy ściany iego maią kształt parabo­liczny ; lecz ponieważ powietrze rozszerza i roz­cieńcza się przez ciepło, wiec będące w pokoiu powietrze ulatuie wraz z dymem przez komin na dwór, dla tego pokoiowe powietrze staie się rzad­sze i lżeysze, a zatem nie dziw, że zewnętrzne powietrze ciśnie się gwałtem przez szpary drzwi i okien usiłuiąc przywrócić zepsutą swą równo­wagę co osobom grzeiącym się przy kominku nie­kiedy mocno dąie się czuć. Doświadczamy często, osobliwie gdy się mocny ogień w zimie na komin- , a okna i drzwi przeciw ciągowi powie­trza dostatecznie opatrzone nie sa; że iedna strona ciała naszego do kominka obrócona gorąca znieść niemoże, gdy tym czasem przeciwny bok od zimna krzepnie. Te kominki nie ogrzewaią do­brze pokoiów, potrzebuią wiele drzewa do ciągłe­go utrzymania ognia i nie służą w zimnym klimacie iednakźe z względu czystości powietrza, która przez ustawiczne odświeżenie go utrzymuie się, są naylepsze. Prócz t ego palący się ogień w pokoiu, sprawnie nam iakiś rodzay zabawy; lubiemy przynim przesiadywać, rozmawiać, i tytuń palić, któ­rego dym nie zostaie w pokoiu ale zaraz z powietrzem przez Komin ulatuie. Dla tego włoskie kominki znayduią wszędzie miłośników, osobli­wie w domach ludzi maiętnieyszych, gdzie ozdo­bnie zbudowane oraz za mebel służą. Budowniczy lubi ie w swym planie; bo może im dać w kaźdey ścianie osobny komin. Piszący te rosprawę pra­gnąc każdemu równą uczynić przysługę, nie ma zamiaru walczyć zniczem gustem, ani upowsze­chniać wszędzie Jednego w budowli pieców syste­matu, nayczęściey z rozmaitością mieyscowych okoliczności i ekonomicznych widoków niezgodne­go. Owszem wytykając tylko wady powszechnie iuź u nas zaprowadzonych pieców , będące iedynie skutkiem mniey biegłych w swey sztuce rze­mieślników, i wskazuiąc dogodności iakie tu i ow­dzie w tey odnodze naszych pierwszych potrzeb zamiarom naszym odpowiadają i iakie w każdym szczególe tego przedmiotu odpowiadać im powin­ny, spodziewa się, że iego uwagi na natural­nych i grutownych oparte przyczynach, źle przyiętem nie będą.Znayduie się wiele maietnieyszych ludzi, któ­rzy w tyn lub owym sposobie opalania i ogrze­wania pomieszkań szczególne maią upodobanie , których odstąpienie ulubionego przedmiotu wiele kosztuie i którzy czasem coś osobliwego mieć pra­gną. U takich osób przymus niema mieysca; bo ich własna miłość znaydzie często sposobność osłabiena mocnych i powszechnych prawideł. Dla tego usiłowaniem iego iest wfkazać iedynie sposób poprawienia wad każdego w szczególności gatunku pieców, względnie do wygód i osczedzenia opału, zaczynaiąc od kominków Włoskich.

a) Włoskim kominkom, ieźeli te maią ogrze­wać pokoie, nie można dawać ścian ognisko otaczających, innego kszałtu iak parabolicz­nego ; ponieważ ten kszałt płaszczyzny promienie ognia w liniach równoległych do osi poraboli odbiia. W fizyce dowodzi się ma­tematycznie i doświadczeniem, że promienie wychodząc z punktu świetlistego nie tylko w liniach prostych na wszystkie strony się rozbiegaią, ale iesczę, że odbite zwierciadłem lub inną płaszczyzną, pod takim kątem od płaszczyzny odchodzą pod iakim do niey z punktu świetliftego przyszły. Okażmy tę pra­wdę oczywiścieey, że promienie tak światła iak i ciepła ar. Tab. XXVII. fig. i4. rozbiegaiąc się w liniach prostjeh na wszystkie strony z ogniska (focus) paraboli a odbiiaią się od paraboliczney płaszczyzny w kierunku linii g d. równoległych do osi paraboli a. t ., albo co na iedno wyidzie, że kont wpadnienia równy iest kontowi odbicia. Tym celem pociągniymy przez punkt wpadnienia promienia s linią fiyczną mt. Będzie więc asm kont wpadnie­nia, zaś dst kont odbicia. Linia dsg iest ró­wnoległa do linii a t. zatem kont dsm=tsg, msr = ast, rsg = asd. więc dst= asm’ Ztąd wynika że kominek wewnątrz powinien
mieć kształt wklęsłey paraboloidy, albo przynaymniey powinien do niey mocno być zbli­żony, to iest powinienbyć przynaymniey kólisty.

b) Także kominki pospolicie stawiaią w murach, daiąc bezpośrednio nad nimi kominy dymowe, co wielką iest wadą; albowiem palący się w nich ogień, ogrzewa tylko boki muru, nie zaś po­wietrze pokoiowe. Dla tego trzon kominka po­winien być cały na pokóy wypusczony, za nim w murze powinien być komin dymowy; a do tego należy dać z kominka ukośnie kanał! dla przeciągu dymu, przez co osiągnie się ko­rzyść, że przynaymniey trzy boki kominka ogniem ogrzewane, stoiąc wpokoiu, powietrze iego rozgrzewać będą.
c) Ukośny kanał kominka, powinien być zamknię­ty żelazną płytą, w którey powinien się znaydować czworokątny otwór na 4 cale szeroki. Żelazna płyta sczelnie w kanale osadzona, ma być do wyimowania w czasie potrzeby wytar­cia komina. Dostateczna iey .wielkość ma mieć 11/2 stopy tak wzdłuż iak wszerz. Reszta wyźszey części kominka powinna być dobrze sklepiona.
d) W otworze od pokoiu, którędy się drzewo kła­dzie i podpala, powinny być drzwiczki czyli raczey zasuwa z blachy żelazney do spusczania i podnoszenia dla zapobieżenia wybuchaniu dvmu na pokóy, który w czasie podpalania drze­wa i przy nierozgrzanem iescze powietrzu nie moźe dość prędko przez ciasny czterech calowy otwór wychodzić. Zasuwa służy iescze do te­go, aby pokoiowe powietrze nagle z dymem nie uciekało ale owszem od rozgrzaney blachy więcey się iescze ogrzewało. Prócz tego służy iescze do zamykania kominka na noc.
e) Zamiast zwykłych dowoch wilków do nakła­dania drzewa daią się na dwa cale wyźey trzona dwie z żelaza lane rury maiące w szrednicy 5 cali grubości, które przechodząc w po­przek kominka przez iego dwie ściany , maią ieszcze i ten użytek, że wciskaiące się chło­dne pokoiowe powietrze rozgrzewaią i w za­mianę go pokoiowi za zimne oddaią.
f) Boki czyli ściany kominka na pokóy wycho­dzące daią się z cienkich kaflow albo z blachy żelazney i pokrywaią się tym kosztownieyśzym gatunkiem kamienia lub innego materyału, który dla ozdoby pokoiu mieć chcemy. Jeżeli zaś ten takiey iest; natury, że nie pekaiąc go­rąco wytrzymanie, pokrycie nim powinna ile możności być cienkie, a ieźeli moc i trwa­łość tego wymaga; zelaznemi wiązaniami ma, być spoione.
Podług tych uwag i naturalnie potrzebnych zastosowań wpadnie włoski kominek taki, iak go wystawia rys fundamentu Tab. XXVII. Fig. 5 . i rys przecięcia Fig. 6.  Obiasnienie figura a iest trzon czyli dno kominka w kształcie wklęsło pa­rabolicznym, . Są dwie z żelaza lane rury zamiast wilków maiące w szrednicy po 5 cale grubości, c. Jest żelazna płyta w kanale z kominka do ko­mina idącym, która tylko do wytarcia komina odtyka się i wktorey znayduiesię otwór na 4 cale sze­roki. Do zatykania otworu w płycie można dać, albo zasuwkę zewnątrz z rączką , lub sztywtem do zasuwania i lisztwami do płyty przytwierdzo­ną, albo klapkę na zawiasie, wewnątrz kanału i z prętem na haczyku przybitym, którym klapkę z kominka, otwierać i przymykać można. Dla żelazney płyty wraz z zasuwką lub klapką potrze­ba przy d wygodne w kanale zrobić mieysce, w którym ią kominiarz w czasie wycierania komi­na oprze, e Jeśli cug zrobiony pod posadzką za pomocą blaszaney rury, którey oba końce powin­ny być opatrzone sczelnie zatykaiącemi klapkami, aby cug zaraz po wypaleniu ognia zamknąć. Ten cug służy do wypędzania dymu ciasnym otwo­rem do kanału dymowego. Jeżeliby okoliczności przyrządzenia takiego cugu czyli przeciągu powietrzą nie dozwalały,, na ten czas trzon kominka musi być na 8 cali nad posadzkę podniesiony , a w iednym poziomie z posadzką należy zrobić po­dobny przeciąg pod trzonem kominka, który po­dziurawioną zatyczką blaszaną zamykać potrzeba, aby sam tylko bez węgli przepadać mógł. Taki cug może oraz służyć za popielnik.
Ktoby zaś chciał mieć kominek Włoski w naywyźszym sposobie doskonały bez względu na znacznieysze koszta, iakich iego wystawienie wy­maga, osiągnie swoy zamiar, ieżeli w takim kominku umieści mały angielski piecyk z blachy źelazney, który stosownie do ozdobności może być pokryty mosiężną blachą lub inną i mieć wszystkie ubieraiące ozdoby iakie mu kto podług najlepszego gustu przydać zechce. O takim piecu dokładniey pomówiemy na swem mieyscu; tu zaś o tym tylko uprzedzić należy, że powietrze w wewnętrzney iego puszce rozgrzewane, powinno mieć komunikacyą z powietrzem pokoiowem za pomoca rur przechodzących przez dwie poboczne ściany kominka, tudzeż, że przednia ściana pieca do wysokości p, otwarta być powinna. Gdyby zaś tak duży otwór nie miał być zgodny z do­brym gustem, lub nie harmomować z innemi ozdobami pokoiu, można zasłonić otwór ko­minkowy płytą mosiężną w panującym guście ozdobioną, a nawet fiilgranowo wyrobioną, która i naykosztownieysze przyimie ozdoby. Ta może albo do zamykania na zawiasach być przyrządzona, albo ieźeli raz na zawsze ma być zamknięta, (co lepiey iest ), na ten czas w naydogodnieyszem iey mieyscu należy przyrządzić drzwiczki do otwie­rania i nakładania w pieć drzewa.

Chcąc wszystkich w szczególności gatunków pieców wskazać dogodności i wytknąć ich wady i pokazać sposoby, iakimi ich niedogodności uchylićby można; musielibyśmy szanownych na­szych czytelników mordować, a może i nudzić ich zbyt długiem i szczegółowym rozbieraniem licz­nych drobnostków,które koniecznie przeyść potrze­ba , ieżeli każdy gatunek pieców Niemieckich, Francuzkich, Holenderskich i i t. d . z korzystney i szkodliwey strony wystawić usiłuiemy. Sposoby życia i zatrudnienia ludzkie tak są rozliczne, że ta sama rzecz dla iednego człowieka naydogodnieysza,, dla drugiego często naymniey bywa użyteczną. Delikatną zatem iest materyą uporczy­wie walczyć z cudzem czuciem, potrzebami i innemi względnie okolicznościami. Niemieckie pie­ce ogrzewaią nieźle; ale iednym bokiem stykaią się ze ścianą, kanał dymowy iest tuż przy otwo­rze którędy się drzewo kładzie i podpala, co utrudnia i przeciąg powietrza i wesołe palenie się. Prawda iż z tąd wynika nieiaka korzyść, że ze­wnętrzne powietrze nie tak łatwo wciska się szparami do pokoiu, przez co pokóy prędzey się ogrzeie ; ale zato ogrzane i nieodświeżone w pokoiu powietrze iest bardo nie zdrowe. Holenderskie piece maią tę osobliwość , że z wszystkich stron wolno stoją w pokoiu i zdaleka od wszystkich ścian. Maią tę dogodność, że prędko ogrzewaią, że ich do gotowania i pieczenia użyć można; że są prze­nośne, osobliwie te, które są z gatunku mnieyszych i okrągły maią kształt, że są oszczędnicze co do drzewa. Lecz z drugiey strony, maiąc rurę blaszaną iako kanał dymowy w kształcie prawie łukowy wyprowadzony, przeciąg powietrza cza­sem nadto bywa nagły a czasem znowu przeciwny wiatr dymu na dwór nie wypuszcza ale go wstecz do pokoiu napędza. Chcąc przeciąg po­wietrza umiarkować, należałoby temu ważkiemu kanałowi dać kształt wężowy; nowa niedogodność! Stanie się trudnym do wycierania, zapcha się sa­dzami, które przyczyną pożaru stać się mogą. Ta­kie piece sluźą tylko dla rzemieślników albo izb warsztatowych; albowiem będąc albo czworobo­czne zgrubych płyt żelaznych prętami źelaznemi spoionych, albo okrągłe z cienszey blachy, robo­ty szlusarskich, zawsze maią w pokoiu porządnym nieprzyiemną postać.

Szweckie piece są tylko modyfikowanemi czy­li poprawionemi holenderskiemi. Jeden i nich ia­ko naywygodnieyszy i prawdziwie osczędniczy opisany iuż iest w Nrze 7. Jzys polskiey,dla tego nie chcąc iedney rzeczy powtarzać, opis ich iako mniey potrzebny opuszczaiąc, przystępuiemy do innego gatunku pieców, które z względu oszczędności opału i wpływu na nasze zdrowie, na naypierwsze mie­dzy innemi mieysce zasługuią. — Takiemi są pie­ce angielskie czyli właściwie, amerykańskie, ponie­waż nayprzód z Ameryki do Londynu zaprowadzonemi zostały. Tego pieca można dwoiako uży­wać, iako pieca i iako kominka. Lit: A fig: 1 na tabl.XXVII wystawia rys fundamentu, B dno,C przecię­cie pieca. Przy fundamencie widziemy podmurowanie aż do 6 cali grubości maiace i tak wyso­kie, aby między płytą b i samem dnem,- które iest ziemią ubite i ubrukowane , 4 do 5 cali próinego mieysca zostawało, iak na fig: C przy c widać. Na tem podmurowania leży płyta B któ­ra do oparcia całey swey okrągłey krawędzi pół cala podmurowania w koło zaymuie, Płyta iest z lanego żelaza na ćwierć cala gruba. W tey widać przy d otwór dla przeciągu powietrza i poddymania ognia, przy e otwór, którym świeże powietrze wciska się do puszki s , a przy g dziurę dla odchodu dymu. Ta płyta ma w koło albo zagięty brzeg, albo fugę, gdzie ściany pieca na ki­cie się osadzaią, H iesl: blaszana rura 2 1/2 cala gru­bości, która pod posacką umiesczona, świeże po­wietrze pod płytę b prowadzi. Przy g pod pły­tą b znayduie się inna i z tamtą razem ulana na sztorc stoiąca płyta 4 do 5 cali szerokości ma­jąca, która spodnie próżne mieysce na dwie czę­ści dzieli, w iey środku iest otwór k na trzy cale w kwadrat, przez który powietrze ciągnąc dym kominem wypędza. Przy s osadza się w dwóch felcach puszka, która może być albo lana, albo z grubey kutey blachy zrobiona. W tey znayduią się pozdłużne przeboiny czyli tak zwane ięzyki ll, z których na przemiany iedna iest przynitowana końcem do wieka czyli pokrywy puszki m ,druga podobnież do iey dna e iednakźe tak, aby nad drugim iey końeem próżne mieysce o 5

calach zostawało, iak to widzieć można na fig: 2 tabl: XXVII. Przy n znayduią się w bokach blizko pokrywy dwa otwory, któremi rozgrzane powietrze na pokóy wychodzi. Przy c znayduią się drzwicz­ki, które iednak tylko tak długo zamknięte być maią, dopóki się ogień dobrze nierozpali; poczemotwieraią się bez obawy naymnieyszego wybuchnienia dymu na pokóy; owszem można przednią ścianę pieca do takiey wysokości iak w ko­minkach otwartą zostawić bez źadney obawy dymu.
Te piece stawiaią zwykle z lanych żelaznych płyt w kształcie czworobocznym, któro równie i kształtu okrągłego dobre być mogą. Niemożna iednak oznaczyć przyczyny, dla któreyby z glazu­rowanych kafli stawiane być niemogły, wyiąwszy wewnętrzną puszkę, która zawsze z mocney bla­chy być powinna, również i spodnia płyta nie in­na iak z żelaza lana. Korzyści któremi te piecewszelkie inne przewyższała, są nastepuiące. Po pier­wsze, taki piec stoi na wszystkie strony wolno, więc wszystko w nim utworzone ciepło zostaie w pokoiu;powtóre, dym będąc przymuszony wychodzić ponad puszkę kierunkiem linii kropkowanej’, ogrze­wa dwa szerokie boki puszki, przez co ciągnące nią zewnętrzne powietrze rozgrzewa się, a rozgrzane wychodząc, wprawia powietrze pokoiowe w krążenie i nie tylko ie czyści, ale iescze i szybko roz­grzewa ; potrzecie , rozgrzane powietrze rozcho­dząc się, przywraca równowagę między pokoiowem i zewnętrznem powietrzem, a przeto od­biera zewnętrznemu powietrzu moc wciskania sie szparami drzwi i okien, przez co pokóy w krót­kim czasie małą ilością drzewa ogrzewa się.
Aby przeciągiem powietrza zawsze władać można było, daie się nad otworem d blaszana klap­ka, która po wypaleniu drzewa na węgle zamknąć się powinna. Również i rura h powinna zewnątrz opatrzona być kapturkiem do zamykania. Chcąc i dymem podług woli kierować, wprawia się przez boki przy q lig. A tabl: XXVII na osi ruchoma blacha do umiarkowania przeciągu dymu służąca. Ta blacha wyrażona iest prostopadło w piecu przy r fig: C poziomo zaś z korba s na fig. 3. Można ią za poruszeniem korby mniey więcey przymknąć i przeciąg dymu zmocnić lub osłabić. Drzewo kładzie się do palenia na dwóch żelaznych wilkach .
Gdy się nad zwyczaynemi polskiami kuchnia­mi z uwagą zastanowiemy i takowe z kuchniami u innych narodów używanemi porównamy, prze­konamy się z żalem: że może mniey niż dziesią­ta częścią drzewa opałowego, które nasze zwykłe kuchnie mianowicie na prowincji w domach obywatelskich bezpożytecznie pożeraią, stosowniey do naszych wygód i z osczędzeniem nawet czasu, ten sam cel, a może iescze lepiey i czyściey sporządze­nia potraw osiągnąć możemy. Takie twier­dzenie nie iest przesadzone; albowiem obliczywszy ilość drzewa , która po wielu mieyscach na otwartych kuchniach od rana do wieczo­ra ogromnemi pali się stósam to łatwo o tey praw­dzie przekonanie weźmiemy. Życzyćby należało, aby kuchnie osczednicze nie tylko tam, gdzie iuż niedostatek drzewa czuć się daie, ale nawet w mieyseach, gdzie nieprzebrana ilość lasów znaydować się zdaie, upowszechnione być mogły. Komuź może być tayno, że siła rolnicza użyta do sprowadzenia mnogości drzewa, bez którego obeyść się można, gdzie indziey z wielka korzyścią spotrzebowana być może? W resrzcie przypuśćmy ten prawie u nas niepodobny przypadek, żeby kto miał więcey sił rolniczych nad potrzebę uprawie­nia gruntu, lub żeby ich w czasie zimowym do roli użyć nie mógł’, to przynaymniey tey rachuby użyć należy, aby w czasie zimowym siła w roli użyć się nie mogąca, na’cały rok albo i więcey drzewa sprowadzić, które wyschnąwszy, wiel­ki w korzyści procent przyniesie; co iuż miieysca mieć nie może, ieżeli nasze piece i kuchnie będą hutami czvli wulkaniczuemi kuźniami l których w czasie naynagleyszych prac rolniczych drzewem nasycić nie możemy. Kuchnia, którey opis z ry­sunkiem udzielamy, aczkolwiek od zwykłych na­szych kosztownieysza, niezawodnie wyłożone na nią koszta w innem mieyscu obficie nam wynagro­dzi.
Fig: 7 tabl: XXVII, wystawia rys fundamentu fig. 8 poprzeczne, a fig. 9 podłużne przecięcie ku­chni, a.b iest kanał, maiący 10—12 cali szeroko­ści, długość zaś może być stosownie do liczby garnków, czyli rondelków nmieysza lub większa; wy­sokość iego nigdy nie powinna przenosić 8 cali z nim łączy się kanał dymowy e. d., który nie po­winien mieć nad 6 cali szerokości w kwadracie e iest komin czyli wychód dymu tey samey szero­kości co i kanał dymowy. W kanale ogniowym znayduie się na kółkach albo gatkach ruchomy że­lazny rószt f.g . do 10 cali długi, a 6 cali szero­ki, na którym kładzie się drzewo do palenia. Je­żeli kuchnia stosownie do wiekszey liczby garkow lub rondelków ma być większa; natenczas kanały ogniowy i dymowy iako i ruszt do palenia drze­wa powinny w stosunku być szersze. Pod rusztem znayduie się otwór dla przeciągu powietrza h który ciąguje się pod kanałom ogniowym aź do i i nakryty iest blachą podziurawioną h i. W wierzchniey pokrywie kuchni znayduie się podług potrze­by, pewna liczba okrągłych otworów k.k. w których stawiają się garnki lub rondelki, i których wielkość stosuie się do wielkości naczyń. Te otwory po­winny być murowane, albo z dobrze wypalonych cegieł, albo iescze lepiey z kamieni w ogniu trwa­łych i opartych na żelaznych prętach lub szy­nach lmop  iest pieczywnia z blachy żelazney, al­bo z płyt garncarskiey roboty; m. n . iest mieysce do wstawiania różna. Pieczywnia ma podwóyne dno którego obie blachy na 5 do 4 cali w kanał ogniowy wychodzą , który to występ w wyższey blasze musi być podziurawiony dla przechodu go­rąca pod drugą blachę: w boku m. o. są u spodu do podwóynego dna drzwiczki wysokie na 4 cale a długie na 8 dla wkładania węgli pod dno i wymiatania popiołu, który tam z kanału.ogniowego zapaść może; z boku zaś m.p . daią się większe drzwiczki do 1,2 szerokości i wysokości maiące, a z boku podwójnego dna, kilka niewielkich dziurek dla przeciągu powietrza na ćwierć cala szerokich; aby za pomocą drzwiczek, pieczeń wraz z rożnem do pieczywni wsadzać, która opatrzona iest dziu­rą r i felcem, w który wsuwa się zasuwka, gdy iuż pieczeń w pieczywnę nałożoną została; poczem powietrze ciągnąć przez małe dziurki węgle podnie­cać będzie. Przy ścianie l.p . w poprzek pieczywni znayduie się ruchoma zasuwa q , którą, gdy się nic nie piecze, zamyka się pieczywnia przy ss. od ognia. Jeżeliby ta pieczywnia wszystkim po­trzebom iescze nieodpowiadała, można drugą urządzić w mieyscu przy t.u, lecz ta osobnego potrzebuie ognia. Cała kuchnia powinna być mu­rowana na glinie w ogniu trwałey, a szczególniey pieczywnia t. u . powinna być dobrze wylepiono. Otwory garnkowe k.k powinny być u dołu znacznie szersze niż u góry i do każdego potrzeba mieć po kilka gotowych mnieyszych i większych obręczy czyli pierścieni żelaznych maiących do 5 cali sze­rokości brzegu, aby nimi stosownie do mnieyszych lub większych garnków i otwory garnkowe ście­śnione lub rozszerzone być mogły.
 
 
Takowe ognisko kuchenne naywygodnieysze iest do gotowania, i niezbyt wiele kosztuie. Pieczeń upiecze się lepiey niż przy otwartym ogniu. Jest dość mieysca do gotowania na kilkanaście osób. Jeżeli się pieczyste nie przyrządza, na tenczas blaszana pieczywnia może być uźyta do sporządzenia innych duszonych potraw, które naylepiey się udaią przy węglach, których maiąc zapas , wszy­stko wygodnie robić można. Nad kanałem dy­mowym można ieszce urządzić inny otwór z do wstawienia kociołka na wodę, która ciepła zawsze w kuchni iest potrzebna. Zamiast rozpalania ognia o godzinie 9tey i biedzenia się sporządzeniem obiadu do godziny 1szey, można, maiąc wszystko w gotowości, zrobić naylepszy obiad, od godziny 11tey do 1szey. Maiąc na uwadze osczędnosć drze­wa , czystość, węglami, popiołem i sadzą nienapruszonych i nieprzedymionych potraw; tudzież, że kucharz lub kucharka przy otwartym ogniu nie spiecze się i dymu sie nienałyka; że kuchnia tym sposobem urządzana zawsze czysto może być utrzymana ; że komin iey może być przyrządzony do zamykania blachą w kształcie drzwiczek na prę­cie czyli wiatraczka, i że taka kuchnia po zam­knięciu komina będzie ciepłą i porządną izba dla kucharki: nie można wątpić o korzyściach no­wych które nam przyniesie.
Ponieważ skoncentrowana moc ognia zawielka iest dla naczyń glinianych, które prędzey psułyby się niż przy ogniu wolniey z boku dzia­łającym, i ponieważ sam ich kształt niezgodny iest z otworami zamkniętey kuchni; dla tego naylepiey hyłoby używać do gotowania naczyń bla­szanych pobielanych, albo miedzianych rownież dobrze pobielanych zrobionych w kształcie utrąco­no konicznym , iak ie w przecięciu samey kuchni przez k. widzieć można. Przy tem należy mieć staranie, aby dno pod garkami a b. nie zakrywało całego otworu pod garkiem, ale owszem żeby wolne mieysce do działania ognia na wszystkie boki garnka zostawało. Każdy garnek musi mieć obrączkę, którą szczelnie się oprze na krążku czy­li pierścieniu żelaznym w przód na otworze poło­żonym. Odstęp od ognia powinien być przy wszy­stkich garnkach równy. Na takich kuchniach można i miękicgo drze­wa używać, ponieważ ogień płomieniowe rozszerzaiąc iednostajnie mocne gorąco w pokrywie kanału ogniowego, zasępuie gorąco węgli drzewa twardego.
Tym samym sposobem robione kuchnie osczednicze całkiem z kutey blachy,które są prze­nośne. Do tvch iescze mniey potrzeba drzewa; są one bardzo zachwalane; raz dla swey osczędniczey własności, drugi raz dla swey przenośno­ści. Lecz zważywszy, że są kosztownieysze że roz­paliwszy się z naywiększą tylko ostrożnością do nich przystąpić można, aby się niesparzyć, nie idą wporownanie zwyżey opisaną iednakże w małem gospodarswie bardzo mogą bydź użyteczne; bo ich wielka osczędność wynagrodzi z czasem wyło­żone na nie koszta.
Gdyby kuchnia wyżey z przyłączonym rysun­kiem opisana, miała być zaszczupła dla wielkich domów i restauratorów, gdzie dla kilkudziesiąt lub więcey osób gotuie się znaczna liczba potraw, można ią zrobić obszernieyszą na 6, albo i na 8. stóp w kwadrat, urządzić ią na 2, 3 . alba cztery i wiecey ognisk czyli kanałów ogniowych nad któremi i naywiększa liczba potraw z naczyniami różney wielkości, do których otwory na wierzchu kuchni stosowane być muszą, ustawiana być mo­że. Kanały ogniowe powiny być tey samey sze­rokości co i w mnieyszey. Kuchnia będąc znaczney obszerności, powinna być z wszystkiech stron przystępną; kanały ogniowe powinny się łączyć z wspólnym kominem znacznie szerszym od komina kuchni o iednym kanale ogniowym. W śro­dku kuchni można wstawić znaczny kocieł do grzania wody, którą podług potrzeby z wszystkich stron wygodnie brać można. Kocieł może się ogrze­wać gorącym dymem z kanałów ogniowych do wspólnego komina tuż przy kotle wyprowadzonego, idącym. Na takiey kuchni wiecey potrzeba drze­wa niż nakuchni o iednym kanale, lecz bez poró­wnania mniey niż na otwartey.
Źródło :
IZYS POLSKA
czyli Dziennik umiejętności, wynalazków, kunsztów i rękodzieł,
poświęcony Kraiowemu przemysłowi, tudzież potrzebie wieyskiego i mieyskiego gospodarstwa
wydawany przez Gracyana Korwina
Warszawa
1820
własność : PAN Biblioteka Kórnicka

Planujesz kominek, piec lub kuchnię kaflową? Marzysz o piecu chlebowym lub do pizzy?

Skorzystaj z naszej oferty:

+48 504 481 668, maciekburdzy@gmail.com, kaflarnia-zduny.pl.

Świadczymy usługi na terenie całej Polski.

Wybrane artykuł